เส้นเลือดขอดกับคุณแม่หลังตั้งครรภ์

 

คุณแม่หลายคนคงเคยมีประสบการณ์มีเส้นเลือดขอดที่ขาเกิดขึ้นระหว่างการตั้งครรภ์ ซึ่งถ้าโชคดีก็อาจจะหายไปได้หลังการคลอด แต่คุณแม่ส่วนหนึ่งไม่ได้เป็นเช่นนั้น เส้นเลือดขอดโดยเฉพาะในความหมาย เส้นเลือดดำปูด ๆ ที่มีลักษณะเป็นหนอนบริเวณเหนือเข่าหรือน่องก็ตาม อาจไม่ได้หายไปหรืออาจจะมีอาการมากขึ้นเรื่อยๆ ภายหลังการคลอด

 
จริงๆ แล้วเส้นเลือดขอดเป็นโรคที่พบได้บ่อยทีเดียว ทั้งในผู้ชายและผู้หญิง แต่ในผู้หญิงมีโอกาสเป็นได้มากกว่า เราพบเส้นเลือดขอดได้ในทุกกลุ่มอายุ ตั้งแต่วัยรุ่นจนถึงวัยชรา มีแนวโน้มที่จะพบว่าผู้หญิงที่เป็นเส้นเลือดขอดจะมีแม่ที่เป็นเส้นเลือดขอดด้วยเหมือนกัน
 
สาเหตุของเส้นเลือดขอดที่ทำให้เส้นเลือดปูดออกจนเป็นหนอน เกิดจากการที่ลิ้นของเส้นเลือดดำของขา ซึ่งมีหน้าที่คอยควบคุมการไหลของเลือดดำจากปลายเท้าและน่องให้ขึ้นสู่ด้านบนและไหลเวียนเข้าไปในหัวใจ แต่อาจจะโดยปัจจัยหลาย ๆ อย่างเช่น อิทธิพลของฮอร์โมน ความอ้วน กรรมพันธุ์ พฤติกรรมการใช้ชีวิต หรือการมีอาชีพที่ต้องยืนนานๆ เช่น พ่อครัว แม่ครัว พ่อค้า แม่ค้าที่ต้องยืนขายของ  ปัจจัยเหล่านี้เข้ามาเสริมให้เกิดการสูญเสียการทำงานของลิ้นของหลอดเลือดดำที่ขา ซึ่งอาจเป็นเพียงไม่กี่จุดหรือเป็นหลาย ๆ จุดเลยก็ได้
 
ปัจจัยเสริมที่สำคัญประการหนึ่งคือ การตั้งครรภ์ ซึ่งเชื่อว่าอาจเกิดจากการที่คุณแม่มีเส้นเลือดขอดที่ยังไม่แสดงอาการอยู่เดิม แต่อิทธิพลของฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนระหว่างตั้งครรภ์ส่งผลให้ผนังหลอดเลือดดำบางลงจนมีอาการอย่างชัดเจน อีกประการหนึ่งก็เชื่อว่ามดลูกที่มีขนาดและน้ำหนักมากขึ้นเรื่อยๆ อาจกดทับบนหลอดเลือดดำใหญ่ซึ่งอยู่ในช่องท้อง ทำให้เลือดดำไม่สามารถกลับสู่หัวใจได้เต็มที่จึงเกิดการคั่งของเลือดอยู่บริเวณขาและเท้า และแสดงอาการออกมาชัดเจนระหว่างการตั้งครรภ์ (ริดสีดวงทวารหนักก็เป็นอีกอาการหนึ่งที่พบได้บ่อยระหว่างการตั้งครรภ์ มีสาเหตุและปัจจัยเสริมคล้ายๆ กับเส้นเลือดขอด)
 
ข้อแนะนำสำหรับคุณแม่ที่มีเส้นเลือดขอดระหว่างตั้งครรภ์

  ต้องเข้าใจก่อนว่าเราอาจหลีกเลี่ยงการเกิดเส้นเลือดขอดไม่ได้ แต่จะปฏิบัติตัวเพื่อลดอาการได้พอสมควร เช่น
   ไม่ยืนหรือนั่งในท่าเดิมนานๆ เพื่อให้เกิดการไหลเวียนของเลือดดำไม่เกิดการคั่งของเลือดในบริเวณช่วงล่าง ๆ
  ● ต้องดูแลน้ำหนักระหว่างการตั้งครรภ์ไม่ให้สูงเกินกว่ามาตรฐาน ต้องปรึกษาสูตินรีแพทย์เกี่ยวกับเรื่องน้ำหนักที่เพิ่มขึ้น
   การนั่งการนอนต้องพยายามไม่ให้เกิดการกดทับบริเวณใดบริเวณหนึ่งของขาเป็นเวลานานๆ เช่นการนั่งไขว่ห้างเพราะอาจทำให้เกิดการคั่งของเลือดและการขยายตัวของผนังหลอดเลือดได้
   การนอนตะแคงซ้ายและก่ายบนหมอนข้างอาจช่วยลดการกดทับของมดลูกบนเส้นเลือดดำได้
   การสวมถุงน่องชนิดเต็มขาอาจช่วยลดทำให้เลือดดำเกิดการคั่งน้อยลง
  ● การรับประทานอาหารที่ช่วยให้การขับถ่ายสะดวกไม่เกิดอาการท้องผูก ซึ่งเป็นอาการที่เสริมให้มีเส้นเลือดขอดรุนแรงขึ้น นอกจากนี้การรับประทานอาหารที่เค็มจัดอาจทำให้อาการบวมของขาและเส้นเลือดขอดเป็นมากขึ้นได้

 
ในระยะยาวเส้นเลือดขอดจะมีผลอย่างไรต่อร่างกาย
เส้นเลือดขอดส่วนใหญ่มักจะหายไปได้หลังการตั้งครรภ์ คุณแม่ส่วนหนึ่งยังคงต้องเผชิญหน้ากับเส้นเลือดขอดที่ไม่ยอมหายไปด้วยหลังคลอด ซ้ำร้ายบางคนอาจมีหนอนปูดน่าเกลียดมากขึ้น ซึ่งพบได้ทั้งข้างเดียวและสองข้าง เส้นเลือดขอดขนาดใหญ่อาจเจอได้ที่เหนือเข่าด้านใน หลังเข่า น่อง หรือข้อเท้า ขึ้นกับตำแหน่งของลิ้นหลอดเลือดดำที่ผิดปกติ หรือชนิดของหลอดเลือดดำที่ผิดปกติ อาจมีอาการปวดเมื่อยน่องหรือขาโดยเฉพาะเวลายืนนานๆ อาจเจ็บตรงบริเวณเส้นเลือดขอด อาจเป็นความรู้สึกล้า ตึง หรือบวม บางคนอาจมีตะคริวที่น่องบ่อยๆ ในรายที่เป็นมากๆ อาจทำให้ยืนไม่ได้เลยจนกระทั่งรบกวนชีวิตประจำวันอย่างมาก อาจมีภาวะแทรกซ้อนได้ เช่น การมีแผล เลือดออก มีผื่นผิวหนังที่รักษายาก หรือเกิดลิ่มเลือดขึ้นภายในเส้นเลือดขอดที่แข็งตัว
 
ควรจะทำการรักษาเมื่อไร ด้วยวิธีใด
หลังคลอดแล้วหากอาการไม่มากนักก็ให้ปฏิบัติตัวตามที่แนะนำเหมือนกับระหว่างการตั้งครรภ์นั่นเอง การรักษาควรเริ่มเมื่อมีอาการชัดเจน แต่ต้องแน่ใจว่าจะไม่มีการตั้งครรภ์อีกต่อไป โดยมากแล้วแพทย์อาจจะใช้วิธีการฉีดยาเพื่อทำให้เส้นเลือดมีการแข็งตัว แต่วิธีการฉีดยาจะเหมาะกับกรณีเป็นเส้นเลือดฝอยเล็ก ๆ หรือเส้นเลือดขอดที่มีขนาดไม่ใหญ่นัก และอาจต้องฉีดหลายครั้งโดยที่ไม่สามารถแก้ไขที่สาเหตุ ในอดีตแพทย์มักจะแนะนำให้ทำการผ่าตัดเลาะเส้นเลือดที่มีลิ้นเสียออกไป (Venous Stripping) แต่ในปัจจุบันมีวิธีการรักษาที่ทำได้ง่ายกว่าและได้ผลดีมาก คือ การรักษาด้วยเลเซอร์ผ่านหลอดเลือดดำ ซึ่งเป็นการรักษาที่ทำให้หลอดเลือดดำและลิ้นที่มีปัญหาเกิดการฝ่อตัวและแฟบลงไป โดยไม่ต้องทำการผ่าตัด แค่เพียงผ่านรูเล็ก ๆ ขนาด 2-3 ม.ม. บริเวณเข่าหรือใต้เข่า และมีภาวะแทรกซ้อนต่ำมาก ที่สำคัญไม่มีแผลเป็นที่ขา นอนโรงพยาบาลแค่คืนเดียว และกลับไปทำงานใช้ชีวิตได้ตามปกติทันทีหลังการรักษา
 
 
แม้เส้นเลือดขอดจะเป็นโรคที่ไม่รุนแรงจนถึงชีวิต แต่อาจมีอาการที่รบกวนทำให้การดำเนินชีวิตการทำงานไม่ปกติสุขได้ ปัจจุบันมีการรักษาที่ได้ผลและมีภาวะแทรกซ้อนต่ำมาก และเป็นทางเลือกที่ได้รับการยอมรับและนิยมกันมากขึ้น
 
รศ. นพ. คมกริช ฐานิสโร